Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii (Mariusz Samp) RECENZJA

   Piastowie przez kilka stuleci budowali polską państwowość, ale historia ich dynastii daleka była od pomnikowego obrazu znanego ze szkolnych podręczników. Bezwzględna walka o sukcesję, rozdrobnienie ziem między krewnych, rywalizacja możnowładczych stronnictw oraz słabość instytucji zdolnych ograniczyć władzę książąt sprawiały, że przemoc należała do politycznego repertuaru epoki. Oślepienia przeciwników, porwania, egzekucje czy podejrzenia o otrucia nie były wyłącznie polską specyfiką. W podobny sposób funkcjonowały również inne europejskie dynastie. Mariusz Samp w „Kryminalnych dziejach Piastów” postanowił spojrzeć na polski ród panujący przez pryzmat jego najbardziej ponurych historii.

   Już sam tytuł zdradza przyjętą konwencję. Nie jest to kolejna chronologiczna historia Piastów, lecz blisko 600 lat dziejów dynastii opowiedzianych za pomocą spraw, które dzisiaj nazwalibyśmy kryminalnymi. Dziewiętnaście rozdziałów podzielonych na trzy większe części prowadzi czytelników od początków państwa pierwszych Piastów, przez rozbicie dzielnicowe, aż po późne średniowiecze i ostatnich przedstawicieli bocznych linii rodu. Na kartach książki pojawiają się m.in. Bolesław Chrobry, Bolesław Szczodry, Konrad Mazowiecki, Przemysł II, Władysław Łokietek czy Kazimierz Wielki, ale także książęta znacznie słabiej obecni w popularnej pamięci historycznej.

   Największą zaletą tej konstrukcji jest jej przystępność. Każdy rozdział działa jak osobne historyczne dochodzenie, z pytaniem o motyw, sprawców i wiarygodność świadków. Samp bardzo sprawnie wykorzystuje mechanizmy znane z literatury true crime: jest podejrzenie, są poszlaki, świadkowie w postaci kronikarzy, konkurencyjne wersje wydarzeń i próba odpowiedzi na pytanie, co właściwie mogło się wydarzyć. Jednocześnie najlepsze fragmenty książki pokazują, że autor nie zamierza bezkrytycznie wierzyć każdej efektownej opowieści tylko dlatego, że dobrze pasuje do „kryminalnej” koncepcji publikacji.

Dr Mariusz Samp zdejmuje z naszych władców
patynę hagiografii i prowadzi śledztwo
w sprawie najgłośniejszych zbrodni.

   Po kilkunastu rozdziałach czytelnik zaczyna dostrzegać pewien schemat: walka o sukcesję, eliminacja rywala, podejrzenie otrucia lub brutalnej śmierci. Nie jest to wada samej książki, lecz konsekwencja materiału historycznego. Mimo to momentami pojawia się wrażenie powtarzalności kolejnych mechanizmów politycznej przemocy.

   Dobrym przykładem jest historia Ludgardy, pierwszej żony Przemysła II. Wokół jej przedwczesnej śmierci przez stulecia narastały coraz bardziej makabryczne wersje: od uduszenia po zasztyletowanie czy zmiażdżenie kamieniami. Samp nie wybiera jednak najbardziej atrakcyjnego wariantu i nie przedstawia go jako rozwiązania zagadki. Zwraca uwagę, że przekazy współczesne księżnej milczą o morderstwie, a oskarżenia pojawiają się dopiero później i wzajemnie sobie przeczą. W ten sposób czytelnik otrzymuje nie tyle gotowy werdykt, ile lekcję ostrożności wobec źródeł.

   Podobnie wygląda rozdział poświęcony czarnej legendzie Kazimierza Wielkiego. Sensacyjny podtytuł „Bigamista, gwałciciel, zabójca” mógłby sugerować z góry wydany wyrok, tymczasem autor szczegółowo rozbiera na części oskarżenie o zgwałcenie Klary Zach. Pokazuje późne pochodzenie relacji, błędy w przekazach oraz brak potwierdzenia historii w źródłach węgierskich, by ostatecznie uznać winę Kazimierza za mało prawdopodobną. To właśnie w takich fragmentach najlepiej widać wartość książki: autor potrafi najpierw wykorzystać atrakcyjność historycznej zagadki, a potem rozbroić legendę za pomocą krytyki źródeł.

   Nie jest to przy tym publikacja pozbawiona solidnego zaplecza. Zamieszczony na końcu obszerny wybór literatury został rozpisany według poszczególnych rozdziałów i obejmuje zarówno klasyczne opracowania, jak i artykuły naukowe oraz nowsze badania specjalistyczne. Widać, że Samp nie ograniczał się do kilku popularnych syntez. W tekście regularnie zastanawia się także nad wiarygodnością kronikarzy. Relacji Thietmara nie traktuje jak stenogramu wydarzeń, lecz uwzględnia jego polityczne sympatie, dostęp do informacji i niechęć wobec Bolesława Chrobrego. Podobnie postępuje z Gallem Anonimem czy Długoszem.

   Z punktu widzenia bardziej wymagającego czytelnika szkoda jedynie, że autor ograniczył się do obszernego wyboru literatury na końcu książki. Publikacja nie korzysta z klasycznego aparatu przypisów, dlatego nie zawsze łatwo ustalić, z którego opracowania pochodzi konkretna interpretacja czy hipoteza. Nie przeszkadza to w lekturze popularnonaukowej, ale zmniejsza wartość książki jako punktu wyjścia do samodzielnego pogłębiania poszczególnych tematów.

   Autor nie zawsze zachowuje jednak ten sam poziom ostrożności. W książce wyraźnie ścierają się ze sobą historyk i popularyzator. Samp często zaznacza, że czegoś „nie sposób rozstrzygnąć”, po czym kilka zdań później buduje całkiem rozbudowany scenariusz wydarzeń. Niekiedy hipoteza jest tylko możliwością, ale sposób prowadzenia narracji nadaje jej większą pewność, niż rzeczywiście pozwala na to materiał źródłowy. 

   Szczególnie dobrze widać to w sprawach, w których sama natura tematu zachęca do poszukiwania sprawcy. Przy śmierci Henryka XI legnickiego autor przyznaje, że nie istnieją twarde dowody na udział Habsburgów, zarazem pisząc, że wiele poszlak wskazuje właśnie w ich stronę. Takie fragmenty świetnie się czyta, ale wymagają od odbiorcy pamiętania, gdzie kończy się fakt, a zaczyna historyczna rekonstrukcja.

   Podobnie ambiwalentne wrażenie pozostawia język. Samp pisze lekko, dynamicznie i bez akademickiej sztywności. To niewątpliwie atut, szczególnie przy ponad trzystustronicowej książce obejmującej wiele stuleci i dziesiątki postaci. Krótkie podrozdziały, wyraźne punkty zwrotne i umiejętne dawkowanie informacji sprawiają, że nawet złożone konflikty dynastyczne pozostają czytelne. Momentami jednak autor schodzi w stronę zbyt współczesnego, niemal reporterskiego słownictwa. Określenia w rodzaju „tabun kobiet”, „jak ryba w wodzie” czy mocno sensacyjne tytuły rozdziałów mogą jednych czytelników przyciągnąć, innym zaś wydać się zbyt swobodne jak na opisywaną materię.

   Ciekawie wypada również zestawienie początku książki z jej zakończeniem. We wstępie Samp kreśli obraz Piastów jako dynastii wyjątkowo brutalnej, wręcz najbardziej krwawej spośród polskich rodów panujących. Po przeprowadzeniu czytelnika przez niemal sześć stuleci sam jednak dochodzi do znacznie bardziej wyważonego wniosku: Piastowie zasadniczo nie różnili się pod tym względem od Przemyślidów, Arpadów, Rurykowiczów czy Plantagenetów. 

   Przemoc była jednym z instrumentów średniowiecznej polityki. Można potraktować to jako pewną sprzeczność, ale można również zobaczyć w tym drogę, którą przechodzi odbiorca – od atrakcyjnej tezy o „krwawej dynastii” do znacznie ciekawszego pytania o mechanizmy dawnej władzy.

   I właśnie wtedy „Kryminalne dzieje Piastów” są najciekawsze. Nie wtedy, gdy epatują brutalnością, lecz kiedy pokazują, jak trudno po kilkuset latach oddzielić zbrodnię od politycznej propagandy, fakt od późniejszej legendy i rzeczywistą winę od oskarżenia powtarzanego przez kolejnych kronikarzy. Szczególnie dobrze widać to przy śmierci ostatnich Piastów mazowieckich: autor rekonstruuje oskarżenia o otrucie, opisuje śledztwa i wymuszone torturami zeznania, by następnie skonfrontować je z królewską komisją oraz późniejszymi badaniami szczątków i uznać naturalną śmierć za bardziej prawdopodobną.

   Książka pozostaje przede wszystkim dobrze napisaną popularyzacją historii, nie akademicką monografią. Jej największą zaletą jest umiejętne połączenie atrakcyjnej narracji z rzeczywistym zainteresowaniem źródłami i historiograficznymi sporami. Słabością – okazjonalna skłonność do dramatyzowania i dopowiadania tam, gdzie średniowieczne przekazy pozostawiają irytującą pustkę. Bilans pozostaje jednak zdecydowanie dodatni.  

   Autor przypomina, że postaci zamknięte dziś w podręcznikowych przydomkach nie były ani spiżowymi bohaterami, ani jednowymiarowymi potworami. I chyba właśnie w tym znajduje się największa wartość tej książki: za katalogiem morderstw, intryg i okrucieństw odsłania ona znacznie ciekawszą historię o władzy, ambicji oraz świecie, w którym polityka potrafiła mieć konsekwencje boleśnie dosłowne.

Mariusz Samp
„Kryminalne dzieje Piastów. Mroczna historia dynastii”
Wydawnictwo Znak Horyzont, 2026.
ISBN: 978-83-8427-583-2
Liczba stron: 368
Okładka: Twarda
Wymiary: 145 x 210 mm