Zakończenie II wojny światowej nie przyniosło Dolnemu Śląskowi oczekiwanej stabilizacji. rzeczywistą władzę sprawowały radzieckie komendantury, polska administracja dopiero się organizowała, a Czechosłowacja zgłaszała roszczenia do części pogranicza. W książce „Burza nad Sudetami. Ostatnie dni III Rzeszy” Marek A. Koprowski przedstawia burzliwe przemiany południowej części regionu. Opisuje konflikty terytorialne, powojenne migracje, odbudowę miejscowych instytucji oraz losy społeczności, które w nowych warunkach politycznych musiały odnaleźć swoje miejsce.
Wiosną 1945 roku południowa część Dolnego Śląska znalazła się w szczególnej sytuacji. W przeciwieństwie do wielu miejscowości położonych w północnej części regionu Wałbrzych, Kotlina Kłodzka i znaczna część Przedgórza Sudeckiego uniknęły poważniejszych zniszczeń wojennych. Nie oznaczało to jednak spokojnego przejścia od wojny do pokoju. Tereny te były przepełnione niemieckimi uchodźcami, a po wkroczeniu Armii Czerwonej znalazły się pod kontrolą radzieckich komendantur wojennych. Przyszłość polityczna regionu pozostawała niepewna, zwłaszcza wobec roszczeń terytorialnych zgłaszanych przez Czechosłowację. W takich okolicznościach rozpoczynał się proces tworzenia polskiej administracji na ziemiach, które przez stulecia należały do innych organizmów państwowych.
Temu okresowi Marek A. Koprowski poświęcił książkę „Burza nad Sudetami. Ostatnie dni III Rzeszy”, opublikowaną przez Wydawnictwo Replika. Publikacja stanowi kontynuację wcześniejszego tomu „Krwawo zdobyty dom. Powrót Dolnego Śląska do Polski”, w którym autor przedstawił powojenne przemiany północnej części regionu. Tym razem koncentruje się przede wszystkim na Wałbrzychu, Kotlinie Kłodzkiej oraz okolicach Świdnicy i Dzierżoniowa. Choć podtytuł wskazuje na schyłek niemieckiego panowania, zakres książki wykracza poza wydarzenia militarne z ostatnich miesięcy II wojny światowej. Jej zasadniczą tematykę stanowią również pierwsze lata powojenne, gdy na obszarze południowego Dolnego Śląska kształtowały się nowe struktury państwowe i społeczne.
Pierwsza część publikacji przybliża znaczenie Sudetów i Przedgórza Sudeckiego w gospodarce wojennej III Rzeszy. Ze względu na rozbudowaną infrastrukturę przemysłową i transportową oraz położenie z dala od głównych frontów region stał się ważnym zapleczem niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. Funkcjonowały tu zakłady produkujące wyposażenie wojskowe, części do samolotów i paliwa syntetyczne. Niemiecki system produkcji w coraz większym stopniu opierał się na pracy przymusowej, wykonywanej przez robotników sprowadzanych z okupowanych państw, jeńców wojennych oraz więźniów obozów koncentracyjnych. Koprowski przedstawia tę rzeczywistość między innymi przez pryzmat rozwoju przemysłu w rejonie Wałbrzycha i Świebodzic oraz działalności rozbudowanego systemu podobozów KL Gross-Rosen.
Z wojenną historią regionu wiąże się również kompleks „Riese”, którego budowę Niemcy prowadzili w Górach Sowich i okolicach zamku Książ. W przedsięwzięciu uczestniczyli robotnicy przymusowi i więźniowie obozów koncentracyjnych, pracujący w wyjątkowo trudnych warunkach. Przeznaczenie całego kompleksu oraz znaczenie poszczególnych obiektów nadal pozostają przedmiotem badań i dyskusji. Autor uwzględnia zarówno historię niemieckich prac budowlanych, jak i powojenne zainteresowanie pozostawioną infrastrukturą ze strony wojsk radzieckich. Wątek ten stanowi jeden z elementów szerszej opowieści o wojennym dziedzictwie przejętym przez nowe władze.
Szczególne miejsce w książce zajmuje problem rzeczywistego sprawowania władzy po zakończeniu działań wojennych. Radzieckie komendantury, utworzone w kolejnych miejscowościach, kontrolowały znaczną część administracji, zakładów przemysłowych i infrastruktury. Ich działalność niejednokrotnie opierała się na współpracy z dotychczasowymi niemieckimi urzędnikami. Dla przybywających na Dolny Śląsk przedstawicieli polskich władz oznaczało to konieczność funkcjonowania w skomplikowanym układzie zależności. Formalne przejęcie administracji nie zawsze prowadziło do uzyskania rzeczywistego wpływu na sprawy lokalne. Dochodziło do sporów o majątek, wysiedlenia ludności niemieckiej i zakres kompetencji poszczególnych instytucji. Obecność Armii Czerwonej wiązała się również z grabieżami, przemocą wobec cywilów oraz demontażem części urządzeń przemysłowych.
Jednym z najważniejszych zagadnień poruszanych przez Koprowskiego jest konflikt polsko-czechosłowacki o przynależność terytorialną ziemi kłodzkiej i innych obszarów przygranicznych. W 1945 roku władze w Pradze podejmowały działania zmierzające do uzyskania kontroli nad terenami, do których zgłaszały historyczne i polityczne roszczenia. Napięcie doprowadziło do koncentracji i przemieszczania oddziałów wojskowych, a groźba otwartego starcia wymagała interwencji Związku Radzieckiego. Autor przedstawia ten spór nie tylko na poziomie stosunków międzypaństwowych, lecz także poprzez sytuację panującą w poszczególnych miejscowościach. Szczególnie wymowny jest przykład Kudowy, gdzie w pewnym okresie funkcjonowali równocześnie przedstawiciele polskiej i czechosłowackiej administracji. Takie okoliczności utrudniały organizowanie życia społecznego i potęgowały niepewność wśród ludności.
Problemy związane z przejmowaniem władzy stanowią również istotny element opowieści o Kłodzku, Bystrzycy Kłodzkiej, Świdnicy i okolicznych miejscowościach. Powstawanie polskich struktur administracyjnych wymagało pracy ludzi, którzy często przybywali na nieznany sobie teren, pozbawieni odpowiedniego zaplecza organizacyjnego i materialnego. Urzędnicy, kolejarze, nauczyciele, lekarze oraz pracownicy przemysłu uczestniczyli w przywracaniu podstawowych funkcji miast i miasteczek. Uruchamianie zakładów pracy, organizowanie transportu, szkolnictwa i opieki zdrowotnej odbywało się w warunkach niedoborów, napięć społecznych oraz utrzymującej się obecności wojsk radzieckich. Koprowski poświęca uwagę zarówno osobom kierującym tymi procesami, jak i zwykłym mieszkańcom uczestniczącym w odbudowie lokalnego życia.
Osobnym obszarem zainteresowania autora są powojenne dzieje sudeckich uzdrowisk. Duszniki-Zdrój, Polanica-Zdrój, Kudowa-Zdrój i Lądek-Zdrój należały do miejscowości posiadających rozwiniętą infrastrukturę leczniczą i turystyczną. Po zakończeniu wojny konieczne stało się nie tylko przejęcie istniejących obiektów, ale również stworzenie warunków do ich dalszego funkcjonowania. Sytuację komplikowało wykorzystywanie części infrastruktury przez wojsko radzieckie, czego przykładem był Lądek-Zdrój. W książce pojawia się także historia Dusznik, związanych z pobytem młodego Fryderyka Chopina. Już w sierpniu 1946 roku zorganizowano tam pierwszy Festiwal Chopinowski, który zapoczątkował jedną z najważniejszych tradycji muzycznych regionu. Dzieje uzdrowisk pokazują, jak w nowych warunkach politycznych starano się zachować i wykorzystać dotychczasowy potencjał tych miejscowości.
Ważnym zagadnieniem pozostają również przemiany ludnościowe. Powojenny Dolny Śląsk stał się miejscem masowych migracji, związanych z wysiedlaniem Niemców, napływem polskich osadników i przesiedleńców z dawnych ziem wschodnich II Rzeczypospolitej. Obok nich na tych terenach osiedlali się ludzie powracający z obozów, przymusowych robót i wojennej emigracji. Zmiana struktury narodowościowej regionu była procesem rozciągniętym w czasie, któremu towarzyszyły problemy mieszkaniowe, trudności aprowizacyjne oraz konflikty o pozostawiony majątek. Autor uwzględnia te zjawiska jako część szerszych przemian społecznych, które doprowadziły do powstania nowej rzeczywistości na ziemiach zachodnich.
Szczególnie interesujący, a zarazem złożony temat stanowią losy społeczności żydowskiej. Po zakończeniu wojny Dolny Śląsk stał się jednym z najważniejszych ośrodków osadnictwa Żydów ocalałych z Zagłady i powracających ze Związku Radzieckiego. Istotną rolę odegrał Dzierżoniów, gdzie rozwijały się żydowskie instytucje społeczne, szkoły, organizacje kulturalne i spółdzielnie. Z powojennym osadnictwem wiązała się koncepcja utworzenia na Dolnym Śląsku trwałego skupiska ludności żydowskiej, określanego niekiedy mianem „Nowej Jerozolimy”. Koprowski przedstawia okoliczności powstania tego projektu oraz podejmuje próbę wyjaśnienia, dlaczego nie doprowadził on do trwałego rozwoju planowanego ośrodka. Zagadnienie to wymaga uwzględnienia różnych czynników, w tym sytuacji politycznej, powojennego antysemityzmu, działalności organizacji żydowskich i emigracji, która nasiliła się wraz z powstaniem państwa Izrael.
Marek A. Koprowski jest pisarzem, dziennikarzem i reporterem, od wielu lat zajmującym się historią najnowszą, szczególnie dziejami dawnych Kresów Wschodnich oraz losami społeczności doświadczonych przez wojny, przesiedlenia i zmiany granic. W swoim dorobku ma liczne publikacje dotyczące Wołynia, Prus Wschodnich, Pomorza Zachodniego i powojennego kształtowania się polskiej państwowości na ziemiach zachodnich. „Burza nad Sudetami” wpisuje się w ten nurt zainteresowań, koncentrując się na doświadczeniach mieszkańców konkretnego regionu. Jak podkreśla autor we wstępie, ważną podstawę książki stanowią relacje, wspomnienia i wypowiedzi ludzi uczestniczących w organizowaniu powojennego życia na południowym Dolnym Śląsku.
Historia tego regionu nie sprowadza się wyłącznie do zmian granic i przynależności państwowej. Obejmuje również doświadczenia ludzi, którzy w krótkim czasie musieli odnaleźć się w zupełnie nowych warunkach, organizować administrację, podejmować pracę i budować lokalne społeczności. Książka Koprowskiego podejmuje te zagadnienia z perspektywy konkretnych miejscowości oraz wydarzeń, które odegrały istotną rolę w kształtowaniu powojennego Dolnego Śląska. Publikacja może zainteresować zarówno osoby zajmujące się historią II wojny światowej, jak i czytelników poszukujących wiedzy o pierwszych latach polskiej administracji na ziemiach zachodnich.
„Burza nad Sudetami. Ostatnie dni III Rzeszy” ukazała się nakładem Wydawnictwa REPLIKA. Przedstawiona w niej problematyka przypomina, że zakończenie działań wojennych nie oznaczało końca historycznych przeobrażeń. Dla mieszkańców południowego Dolnego Śląska rok 1945 stał się początkiem wieloletniego procesu, którego następstwa na trwałe zmieniły społeczne, polityczne i kulturowe oblicze regionu.
Patronem medialnym książki „Burza nad Sudetami. Ostatnie dni III Rzeszy” Marka A. Koprowskiego jest „W mroku historii”.
Marek A. Koprowski
„Burza nad Sudetami. Ostatnie dni III Rzeszy”
Wydawnictwo Replika, 2026
ISBN: 978-83-68742-64-0
Liczba stron: 368
Okładka: Miękka ze skrzydełkami
Wymiary: 145 x 205 mm
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz