RECENZJA: I zdarzyła się Hiroszima (Iain Macgregor)

   6 sierpnia 1945 roku nad Hiroszimą rozbłysło światło, które zakończyło wojnę i zapoczątkowało nową epokę. Epokę, w której ludzkość po raz pierwszy musiała zmierzyć się z konsekwencjami własnej technologicznej potęgi. Iain MacGregor w książce „I zdarzyła się Hiroszima” łączy precyzję historyczną z reporterską wrażliwością, oddając głos zarówno sprawcom, jak i ofiarom. Opowiada historię pierwszego ataku atomowego poprzez losy ludzi, którzy znaleźli się najbliżej tej decyzji – naukowców, wojskowych, polityków, a także mieszkańców Hiroszimy, dla których ten poranek był zwykłym początkiem dnia zakończonego niewyobrażalną tragedią.

   Sierpień 1945 roku stanowi mroczną cezurę w dziejach nowożytnych. Świat był wówczas wykrwawiony po niemal sześciu latach globalnego konfliktu. Napięcie narastało, a ostateczne rozstrzygnięcie stawało się koniecznością. Na Pacyfiku wojna przybrała formę brutalnej walki na wyniszczenie. Japoński fanatyzm zderzył się tam z amerykańską determinacją. Wojska alianckie za wszelką cenę chciały uniknąć inwazji lądowej na Wyspy Macierzyste. 

Grzyb atomowy po wybuchu bomby atomowej
nad Hiroszimą w dniu 6 sierpnia 1945 roku.
(fot. Wikipedia)

   Decyzja o użyciu nowej, niewyobrażalnie destrukcyjnej broni zapadła w kuluarach najwyższej władzy. Została podjęta z dala od świadomości milionów ludzi. Rankiem 6 sierpnia nad Hiroszimą pojawił się pojedynczy bombowiec B-29. Mieszkańcy miasta rozpoczęli właśnie kolejny, zwyczajny dzień. Byli nieświadomi, że wkrótce staną się ofiarami pierwszego w historii ataku nuklearnego. Ten poranek na zawsze zdefiniował nową, atomową epokę.

   Iain MacGregor w książce „I zdarzyła się Hiroszima” (Wydawnictwo Muza) nie próbuje po raz kolejny zrekonstruować suchych faktów znanych z podręczników. Nie było takiej potrzeby, ponieważ ten temat został już wcześniej szczegółowo opisany w tysiącach innych publikacji. Prawdę mówiąc, chyba nie byłby nawet w stanie dodać czegoś nowego do tego przerażającego kalendarium. Zamiast skupiać się na surowej rekonstrukcji, autor tworzy obszerne, a zarazem niezwykle intymne studium ludzkiej natury. Konstruuje opowieść o jednostkach postawionych w obliczu niewyobrażalnej potęgi niszczenia. Celowo spycha na dalszy plan same prace naukowe w ramach Projektu Manhattan. 

   Ikoniczne postacie, takie jak chociażby Robert Oppenheimer, pojawiają się na kartach książki, lecz dość szybko ustępują miejsca ludziom pozostającym dotąd w cieniu. Główny ciężar narracji przenosi się na losy bezpośrednich ofiar, wojskowych wykonawców rozkazów oraz powojennych obserwatorów. To zabieg wysoce celowy. Pozwala on uświadomić sobie, że zrzucenie bomby na miasto nie było wyłącznie technologicznym i naukowym triumfem. Było to wydarzenie głęboko osadzone w kalkulacjach, lękach i osobistych tragediach.

   Konstrukcja książki opiera się na wyrazistym, bardzo dopracowanym rytmie. Początkowe rozdziały narzucają wolne, miarowe tempo. Ukazują sterylne gabinety decyzyjne w Waszyngtonie oraz tajne instalacje badawcze w Nowym Meksyku. MacGregor rzetelnie buduje napięcie geopolityczne. Kreśli tło społeczne i historyczne. Wprowadza wątki z konferencji w Poczdamie. Pokazuje zderzenie politycznych interesów Trumana, Churchilla i Stalina. Ten wielki, analityczny chłód mocarstw sprawnie kontrastuje z powolnym i metodycznym procesem szkolenia załóg bombowców lotnictwa wojskowego. 

   Autor skrupulatnie analizuje proces decyzyjny. Robi to bez szukania tanich i oczywistych ocen moralnych. Zestawia ze sobą amerykańskie dążenie do minimalizacji własnych strat ludzkich z rosnącą brutalnością działań na froncie azjatyckim. Przypomina także o makabrycznych nalotach dywanowych na Tokio przy użyciu bomb zapalających. Robi to w sposób niezwykle fachowy, ale jednocześnie przystępny dla wszystkich czytelników – nawet tych, którzy do tej pory nie wgłębiali się za bardzo w ten temat.

   Takie narracyjne zabiegi przygotowują odpowiedni grunt pod nieuniknioną kulminację. Oczekiwana katastrofa wisi w powietrzu od pierwszych stron publikacji. Buduje to specyficzną, gęstą atmosferę. Nie sili się przy tym na wymuszone budowanie napięcia. Nie musi, bo przecież czytelnicy i tak znają zakończenie tej tragicznej historii, a nazwiska najważniejszych postaci tutaj wymienionych wciąż funkcjonują w pełnej nieświadomości nadchodzącego dramatu.

Bomba „Little Boy” („Chłopczyk”)
zrzucona na Hiroszimę.
(fot. Wikipedia)

   Z momentem uderzenia fali uderzeniowej nad miastem cały rytm książki ulega drastycznemu załamaniu. Precyzyjna kronika działań sztabowych zamienia się nagle w brutalny, naturalistyczny reportaż ze środka nuklearnego piekła. Właśnie w tych momentach autor udowadnia swój wybitny kunszt literacki. Nie operuje tanią emocjonalnością. Posługuje się chłodnym, obiektywnym językiem wytrawnego dokumentalisty. 

   Z reporterskim opanowaniem opisuje makabryczne szczegóły. Przedstawia zwisającą z ciał ocalałych skórę, stopione w ułamku sekundy cienie ludzi na zrujnowanych murach i dojmujący, wszędobylski smród spalenizny. Groza tamtych wydarzeń wybrzmiewa w umyśle czytelnika ze zdwojoną mocą właśnie dzięki tej celowej powściągliwości języka. 

   Wielka polityka nagle znika. Wyścig zbrojeń przestaje mieć znaczenie. Pozostaje jedynie zrujnowane środowisko miejskie i powolna agonia dziesiątek tysięcy obywateli. To gwałtowne przejście od perspektywy makrohistorycznej do brutalnej mikroskali stanowi o największej sile tej publikacji.

   Zdecydowanie najmocniejszym filarem analitycznym tej pracy jest oddanie głosu samej stronie japońskiej. Zastosowanie takiej równorzędnej perspektywy w zachodniej literaturze faktu wciąż należy do rzadkości. MacGregor absolutnie nie traktuje zmarłych mieszkańców Hiroszimy jako bezimiennej masy. Udowadnia to niezwykle sprawnie wplatając w główną narrację postać Senkichiego Awayi. Był on ówczesnym, tytularnym burmistrzem miasta. Autor dokonał tu imponującej pracy badawczej na materiałach źródłowych. Oparł się na osobistych zapiskach urzędnika, odnalezionych przypadkowo w zbiorach Biblioteki Narodowej w Tokio. 

   Dokumenty te przez kilkadziesiąt lat pokrywały się w archiwach kurzem. Szkocki historyk przywraca je światu. Odświeża postać zwykłego człowieka, który starał się sprawnie zarządzać aglomeracją w cieniu wyniszczającej wojny. Awaya zmagał się na co dzień z brakami w zaopatrzeniu i uciążliwymi problemami lokalnej administracji. Zginął w swoim biurze natychmiast po detonacji bomby. 

   Poprzez szczegółowe zrekonstruowanie jego kroków w ostatnich miesiącach życia, Hiroszima w oczach czytelnika staje się miejscem namacalnym. Przestaje być punktem geometrycznym na militarnych mapach lotniczych. Staje się tętniącym życiem miastem, które niespodziewanie poddano ostatecznej dezintegracji.

   Na przeciwległym biegunie recenzowanej opowieści autor ustawia dwie skrajnie różne, amerykańskie postacie. Pierwszą z nich jest pułkownik Paul Tibbets. To on dowodził elitarną jednostką uderzeniową i pilotował legendarną maszynę Enola Gay. 

   U MacGregora nie jest on ukazany w barwach bezdusznego potwora zrzucającego z nieba śmierć. Stanowi raczej doskonale naoliwiony trybik w ówczesnej machinie. Tibbets został całkowicie ukształtowany przez wojskową doktrynę i ślepą wiarę w bezwzględną słuszność misji wykonywanej na rozkaz dowództwa. Zrozumienie jego wyborów wymaga od czytelnika czasowego porzucenia komfortowych osądów moralnych. Należy wniknąć w czysty militarny pragmatyzm tamtego okresu.

Dziennikarz John Hersey (1914-1993)
To on jako pierwszy ukazał światu
ludzki wymiar tragedii w Hiroszimie.
(fot. Wikipedia)

   Zupełnie inną funkcję pełni w tej układance postać Johna Herseya. To wybitny reporter i późniejszy laureat nagrody Pulitzera. Rok po kapitulacji Japonii dotarł on w rejon Ground Zero. Odegrał kluczową rolę w ujawnieniu światu pełnej skali katastrofy. Amerykańskie czynniki oficjalne długo starały się narzucić własnemu społeczeństwu wygodną wersję zdarzeń. 

   Władza skutecznie ukrywała przypadki powolnych zgonów i negowała doniesienia o skutkach choroby popromiennej. Maskowała to pod przykrywką wzniosłych haseł o milionach ocalonych amerykańskich żołnierzy. Hersey bezkompromisowo przełamał ową rządową zmowę milczenia. Oddał głos garstce nielicznych, okaleczonych cudem ocalałych (tzw. hibakusha). 

   Wątek jego dziennikarskiego śledztwa stanowi wstrząsający epilog tej książki. Jest to poniekąd autotematyczne studium o wadze i odpowiedzialności słowa drukowanego w procesie dokumentowania najnowszej historii. MacGregor udanie kontynuuje tę misję na własnych kartach.

   „I zdarzyła się Hiroszima” to dzieło obiektywnie trudne i mocno obciążające psychicznie. Nie znajdziemy w nim narracyjnej ulgi czy prostych pocieszeń. Zmusza ono odbiorcę do nieprzyjemnej refleksji nad kondycją ludzkości i analizuje cienką granicę militarnych możliwości państwowych. Wymaga od czytelnika dużego skupienia oraz pełnej gotowości na konfrontację z brutalnym realizmem. 

   Zderzenie naukowej doskonałości z pierwotnym okrucieństwem nuklearnego popieliska opisano w niej z przerażającą precyzją. Jest to niewątpliwie „pozycja obowiązkowa” w gatunku literatury faktu. Cechuje się chłodną surowością i doskonałym warsztatem analitycznym. 

   Książka kategorycznie nie potrzebuje tanich i chwytliwych sloganów reklamowych. Broni się absolutną rzetelnością opisu oraz skalą wykonanej kwerendy źródłowej. A co najważniejsze, pozostawia w czytelnikach wyraźny, emocjonalny osad. Bezwzględnie udowadniając, że ten najgłębszy mrok historii zwykle bywa kreowany w cichych gabinetach polityków, daleko poza zasięgiem ludzkiego wzroku.

Iain Macgregor
„I zdarzyła się Hiroszima”
Wydawnictwo Muza, 2026
ISBN: 978-83-287-3995-6
Liczba stron: 544
Okładka: Miękka ze skrzydełkami
Wymiary: 145x205 mm